Wiadomości z Rudy Śląskiej

100. rocznica III Powstania Śląskiego – plebiscyt i działania na terenie Rudy Śląskiej

  • Dodano: 2021-05-03 12:45, aktualizacja: 2021-05-04 11:00

Dyplomatyczna batalia o Górny Śląsk, mimo początkowego sukcesu polskiej delegacji na konferencji pokojowej w Paryżu, zakończyła się porażką wszystkich stron. Artykuł 88. traktatu wersalskiego stanowił o przeprowadzeniu na Górnym Śląsku plebiscytu. Na czele Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, którego siedzibą był Hotel Lomnitz w Bytomiu, stał Wojciech Korfanty. Z kolei jego niemieckim odpowiednikiem był burmistrz Rozbarku Kurt Urbanek, a siedzibą Central Hotel w Katowicach.


Plebiscyt na Górnym Śląsku

Głosowanie odbyło się 20 marca 1921 roku i było jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach tej ziemi. Górnoślązacy mieli możliwość zadecydowania o przynależności państwowej tego regionu. Jak istotna była to kwestia świadczy fakt, że w plebiscycie wzięło udział 97,5% uprawnionych do głosowania (w tym dniu na Śląsk przybyło ich około 190 tys.).

Za Polską opowiedziało się 479 365 uczestników głosowania, co stanowiło 40,4% uprawnionych. Za Niemcami oddano 707 393 głosów, co ukazywało preferencje 59,5% uczestników. Głosów nieważnych było 3990, stanowiło to 0,3% wyborców.

W miejscowościach tworzących dziś Rudę Śląską rozkład głosów wyglądał następująco:

  • Antonienhąźtte (obszar dworski) (Wirek) – za Polską 2634, a Niemcami 2851,
  • Bielszowice – za Polską 4546, za Niemcami 1874,
  • Bykowina – za Polską 841, za Niemcami 353,
  • Friedenshąźtte, Schwarzwald (Nowy Bytom, Czarny Las) – za Polską 3510, za Niemcami 4898.
  • Halemba – za Polską 759, za Niemcami 155,
  • Halemba (obszar dworski) – za Polską 70, za Niemcami 21,
  • Kłodnica – za Polską 228, za Niemcami 22,
  • Kochłowice – za Polską 3643, za Niemcami 968,
  • Niedźwiedziniec (obszar dworski) – za Polską 272, za Niemcami 171,
  • Nowa Wieś (Wirek) – za Polską 2935, za Niemcami 1438,
  • Orzegów – za Polską 2857, za Niemcami 1345,
  • Orzegów (obszar dworski) (Godula, Chebzie) – za Polską 2178, za Niemcami 1332,
  • Ruda – za Polską 6212, za Niemcami 4105,
  • Stara Kuźnia – za Polską 458, za Niemcami 63.

Wynik głosowania, zgodnie z postanowieniem traktatu wersalskiego, stanowił jeden z elementów pomocnych przy podejmowaniu decyzji o przebiegu granicy między Polską a Niemcami, zostawiając ostateczną decyzję w rękach mocarstw zwycięskich.


Wybuch III Powstania Śląskiego

W nocy z 2/3 maja 1921 roku nastąpił wybuch III Powstania Śląskiego. Korfanty ogłosił się dyktatorem, rezygnując z funkcji komisarza plebiscytowego. Powstaniu towarzyszył strajk generalny wywołany pogłoską, że Niemcy wolą zniszczyć przemysł górnośląski, niż oddać go w ręce Polaków. Wojska powstańcze liczyły około 50 tys. bojowników i były dowodzone przez ppłk. Macieja Mielżyńskiego. 5 maja oddziały doszły do linii Odry. Nie zdobyły dużych miast, ale zdołały je zablokować. Rząd Rzeszy uznał za konieczne podporządkowanie sił niemieckich jednolitej komendzie i 20 maja mianował dowódcą formacji Selbstschutzu gen. Karla Hoefera. 21 maja doszło do jednej z największych bitew III Powstania pod Górą Świętej Anny. Dopiero w czerwcu siły powstańcze i niemieckie zostały rozdzielone kordonem wojsk alianckich.

Jeżeli chodzi o tereny dzisiejszej Rudy Śląskiej to z chwilą wybuchu Powstania opanowano, bez strzału, obszar za wyjątkiem Bielszowic, Rudy i Wirku. Placówki policji plebiscytowej w Chebziu, Goduli, hucie Pokój, Nowej Wsi i Kochłowicach oddały broń bez walki. Bojownicy niemieccy tych dzielnic uciekli, a niektórzy zaciągnęli się do Selbstschutzu, natomiast polscy policjanci przystąpili do powstańców.


Działania na terenie Rudy Śląskiej

W Bielszowicach opór stawiła policja plebiscytowa, dowodzona przez niemieckiego oficera. Zajmowała ona budynek szkoły naprzeciw szpitala brackiego, zamknęła się w nim i broniła dostępu. W wyniku ataku powstańców ostatecznie budynek zdobyto. Podczas walk ciężko ranny został powstaniec Nowok, policjantów internowano, a ci, którzy chcieli walczyć, zasili szeregi powstańców.

W Rudzie walki były bardziej krwawe. Na alarm powstańczy zgłosiło się 1500 osób, z których około 500 skierowano do walk frontowych. Byli uzbrojeni w karabiny, ciężkie karabiny maszynowe i miotacze min. W pierwszej fazie zajęli Zaborze, by zabezpieczyć Rudę od strony Zabrza. Doszło do w walk ulicznych, w których  zginęli: Franciszek Dziambor, Rudolf Piprek, policjant Jan Jata z Zaborza i Alojzy Buchała z Makoszów, a ze strony niemieckiej policjanci Hans Kotula i Józef Riemer. Eugeniusz Modła zmarł w szpitalu od odniesionych w walce ran. Ciężko ranny został Franciszek Gajda. Rudzianie poprosili o pomoc powstańczy oddział z Nowego Bytomia, którego pomoc przyczyniła się do opanowania Rudy. Warto dodać, że atakujący powstańcy trzymali sztandar, dar rodziny Gajdów, z napisem „Za Naszą i Waszą Wolność”.

Do równie krwawych walk doszło w Wirku, gdzie Niemcy zmienili oberżę Witoli w silną redutę. Została zajęta przez 10 żandarmów z pobliskich miejscowości. Policjanci byli uzbrojeni w 2 ciężkie karabiny maszynowe. W oblężeniu reduty uczestniczyli powstańcy z Halemby, Bielszowic i Czarnego Lasu. Karabiny maszynowe zmusiły powstańców do odstąpienia od ataku. Poprosili o pomoc oddział katowicki Karola Walerusa. W czasie ataku zginał policjant Hanak i polegli powstańcy: Teodor Szymiczek, Joachim Tkocz, Maksymilian Kinder. Z oddziału katowickiego śmierć ponieśli Stefan Ziętek i Edward Palka. Walki miały miejsce 3 maja 1921 roku.

Po opanowaniu miejscowości należących obecnie do Rudy Śląskiej rudzkich powstańców skierowano na front w kierunku Góry Świętej Anny oraz do walk w Bytomiu, Katowicach, Zabrzu i Gliwicach.


Strona polska podpisała rozejm już 11 czerwca, a niemiecka dopiero 25 czerwca

Obie strony zaczęły ewakuację swych sił. Straty walczących stron szacuje się łącznie na prawie 4 tys. zabitych. O ostatecznym podziale Górnego Śląska zadecydowała Rada Ligi Narodów, a 20 października zatwierdziła go Rada Ambasadorów wielkich mocarstw.

Z obszaru plebiscytowego Niemcy otrzymali 7794 km2, czyli 71% terytorium, oraz 1116,5 tys. mieszkańców, natomiast Polska 3214 km2, czyli 29% terytorium, oraz 996,5 tys. mieszkańców.

autor: Krzysztof Gołąb
dyrektor Muzeum Miejskiego
im. Maksymiliana Chroboka
w Rudzie Śląskiej

Zobacz także

Komentarze (1)    dodaj komentarz »

  • wnuk pow

    Bylo wielu powstanców ze CHEBZIA pisac ino mi tu onich.

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników portalu. Wydawca portalu nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Dodaj komentarz

Wyrażam zgodę na publikację postu w formie komentarza zgodnie z obowiązującym Regulaminem.

powiadamiaj o odpowiedziach na komentarz.

dodaj mój adres do newslettera.

Więcej informacji na temat przysługujących Państwu praw zawarliśmy w Polityce Prywatności.