105 lat temu wybuchło III Powstanie Śląskie. Jaką rolę odegrała dzisiejsza Ruda Śląska?

20 marca 1921 roku mieszkańcy Górnego Śląska wzięli udział w plebiscycie, który miał pomóc zdecydować o przyszłości regionu. W miejscowościach tworzących dziś Rudę Śląską w wielu przypadkach przeważały głosy za Polską. Kilka tygodni później, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku, wybuchło III Powstanie Śląskie. Walki objęły także tereny obecnej Rudy Śląskiej, m.in. Bielszowice, Rudę i Wirek.

Plebiscyt na Górnym Śląsku. Mieszkańcy decydowali o przyszłości regionu

Po I wojnie światowej przyszłość Górnego Śląska pozostawała jedną z najważniejszych i najbardziej spornych kwestii w Europie Środkowej. Choć polska delegacja na konferencji pokojowej w Paryżu początkowo liczyła na korzystne rozstrzygnięcie, ostatecznie o losie regionu miał pomóc zdecydować plebiscyt.

Takie rozwiązanie przewidywał artykuł 88. traktatu wersalskiego. Mieszkańcy Górnego Śląska mieli odpowiedzieć na pytanie, czy chcą przynależności regionu do Polski, czy do Niemiec.

Po stronie polskiej przygotowania prowadził Polski Komisariat Plebiscytowy z siedzibą w Hotelu Lomnitz w Bytomiu. Kierował nim Wojciech Korfanty. Niemieckim odpowiednikiem komisariatu zarządzał Kurt Urbanek, burmistrz Rozbarku, a jego siedzibą był Central Hotel w Katowicach.

Głosowanie odbyło się 20 marca 1921 roku. Frekwencja była wyjątkowo wysoka — do urn poszło 97,5 proc. uprawnionych. Na Górny Śląsk przybyło wtedy także około 190 tys. osób, które miały prawo oddać głos.

W całym plebiscycie za Polską opowiedziało się 479 365 głosujących, czyli 40,4 proc. uczestników. Za Niemcami oddano 707 393 głosy, czyli 59,5 proc. Głosów nieważnych było 3990.

Jak głosowała dzisiejsza Ruda Śląska?

Na terenach, które obecnie tworzą Rudę Śląską, wyniki plebiscytu były zróżnicowane. W wielu miejscowościach większość głosujących opowiedziała się za Polską. W podanych miejscowościach i obszarach łącznie oddano 31 143 głosy za Polską i 19 596 za Niemcami.

Sam wynik plebiscytu nie oznaczał jednak automatycznego wyznaczenia granicy. Był jednym z elementów, które miały zostać uwzględnione przez zwycięskie mocarstwa przy podejmowaniu decyzji o podziale Górnego Śląska.

III Powstanie Śląskie wybuchło w nocy z 2 na 3 maja

Napięcie po plebiscycie szybko rosło. W nocy z 2 na 3 maja 1921 roku wybuchło III Powstanie Śląskie. Wojciech Korfanty ogłosił się jego dyktatorem i zrezygnował z funkcji komisarza plebiscytowego.

Powstaniu towarzyszył strajk generalny. W regionie krążyły pogłoski, że Niemcy woleliby zniszczyć górnośląski przemysł, niż dopuścić do jego przejęcia przez Polskę.

Siły powstańcze liczyły około 50 tys. bojowników. Dowodził nimi ppłk Maciej Mielżyński. Już 5 maja oddziały powstańcze doszły do linii Odry. Nie udało im się zdobyć dużych miast, ale zostały one zablokowane.

Po stronie niemieckiej doszło do zorganizowania jednolitego dowództwa. 20 maja dowódcą formacji Selbstschutzu został gen. Karl Hoefer. Dzień później, 21 maja, rozpoczęła się jedna z największych bitew III Powstania Śląskiego — bitwa pod Górą Świętej Anny. Dopiero w czerwcu walczące strony rozdzielił kordon wojsk alianckich.

Walki w Rudzie, Bielszowicach i Wirku

Na terenie dzisiejszej Rudy Śląskiej powstańcy szybko przejęli kontrolę nad wieloma miejscowościami. Bez walki opanowano m.in. placówki policji plebiscytowej w Chebziu, Goduli, hucie Pokój, Nowej Wsi i Kochłowicach. Broń została tam oddana, a część polskich policjantów dołączyła do powstańców.

Nie wszędzie obyło się jednak bez oporu. Do walk doszło w Bielszowicach, Rudzie i Wirku.

W Bielszowicach policja plebiscytowa, dowodzona przez niemieckiego oficera, zajęła budynek szkoły naprzeciw szpitala brackiego. Powstańcy zaatakowali obiekt i ostatecznie go zdobyli. Podczas walk ciężko ranny został powstaniec Nowok. Policjantów internowano, a ci, którzy chcieli kontynuować walkę po stronie powstańczej, mogli zasilić jej szeregi.

Znacznie bardziej krwawe były starcia w Rudzie. Na alarm powstańczy zgłosiło się około 1500 osób, z czego około 500 skierowano do walk frontowych. Powstańcy byli uzbrojeni m.in. w karabiny, ciężkie karabiny maszynowe i miotacze min. W pierwszej fazie zajęli Zaborze, aby zabezpieczyć Rudę od strony Zabrza.

W walkach ulicznych zginęli Franciszek Dziambor, Rudolf Piprek, policjant Jan Jata z Zaborza oraz Alojzy Buchała z Makoszów. Po stronie niemieckiej polegli policjanci Hans Kotula i Józef Riemer. Eugeniusz Modła zmarł później w szpitalu w wyniku odniesionych ran, a ciężko ranny został Franciszek Gajda.

Powstańcy z Rudy poprosili o wsparcie oddział z Nowego Bytomia. Jego przybycie pomogło w opanowaniu miejscowości. Według przekazów powstańcom towarzyszył sztandar podarowany przez rodzinę Gajdów z napisem: „Za Naszą i Waszą Wolność”.

Do ciężkich walk doszło również w Wirku. Niemcy zamienili oberżę Witoli w punkt oporu. Budynku broniło 10 żandarmów z pobliskich miejscowości, uzbrojonych m.in. w dwa ciężkie karabiny maszynowe.

W oblężeniu uczestniczyli powstańcy z Halemby, Bielszowic i Czarnego Lasu. Początkowo silny ogień zmusił ich do odstąpienia od ataku. Następnie poproszono o pomoc katowicki oddział Karola Walerusa. Walki w Wirku miały miejsce 3 maja 1921 roku. Zginął w nich policjant Hanak, a po stronie powstańczej polegli Teodor Szymiczek, Joachim Tkocz, Maksymilian Kinder, Stefan Ziętek i Edward Palka.

Po lokalnych walkach powstańcy ruszyli na front

Po opanowaniu miejscowości należących dziś do Rudy Śląskiej miejscowi powstańcy zostali skierowani na kolejne odcinki działań. Walczyli m.in. w kierunku Góry Świętej Anny, a także w rejonie Bytomia, Katowic, Zabrza i Gliwic.

Rozejm strona polska podpisała 11 czerwca 1921 roku. Strona niemiecka zrobiła to dopiero 25 czerwca. Następnie rozpoczęła się ewakuacja sił obu stron. Łączne straty walczących szacuje się na prawie 4 tys. zabitych.

Ostatecznie o podziale Górnego Śląska zdecydowała Rada Ligi Narodów. 20 października 1921 roku decyzję zatwierdziła Rada Ambasadorów wielkich mocarstw.

Niemcy otrzymały 7794 km², czyli 71 proc. obszaru plebiscytowego, oraz 1116,5 tys. mieszkańców. Polsce przypadło 3214 km², czyli 29 proc. terytorium, oraz 996,5 tys. mieszkańców.

Dla Górnego Śląska był to moment przełomowy. Dla dzisiejszej Rudy Śląskiej – także ważna część lokalnej pamięci. Plebiscyt i III Powstanie Śląskie pokazały, że o przyszłości regionu decydowano nie tylko przy dyplomatycznych stołach, ale również na ulicach miejscowości, które dziś tworzą jedno miasto.