GORĄCY TEMAT SRK i Urząd Miasta odpowiadają na pytania w sprawie hałdy Pokój

Po ujawnieniu przez Spółkę Restrukturyzacji Kopalń wyników badań gleby na hałdzie Pokój, wykonanych przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach, pojawiło się wiele pytań. Postanowiliśmy zadać je zarówno Spółce Restrukturyzacji Kopalń, jak i Urzędowi Miasta Ruda Śląska. Czego się dowiedzieliśmy?

Niepokojące wyniki badań

Podczas spotkania zorganizowanego przez Spółkę Restrukturyzacji Kopalń, które odbyło się 22 września w Szkole Podstawowej nr 16, ujawniono wyniki badań wykonanych przez Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach. Wykazały one znaczne przekroczenia w zakresie obecności metali ciężkich, w tym m.in. arsenu, kadmu, ołowiu, cynku, a także benzo(a)pirenu i etylobenzenu. Teren hałdy został objęty zakazem wstępu, a o przekroczeniach poinformowano Urząd Miasta oraz Wojewodę Śląskiego.

Jak wskazuje Spółka Restrukturyzacji Kopalń, obecność metali ciężkich została ujawniona już w 2024 roku – SRK miało poinformować o fakcie nie tylko Urząd Miasta, ale również Prokuraturę Rejonową w Rudzie Śląskiej.

-Zawiadomienie w przedmiotowej sprawie dotyczyło doprowadzenia do niekorzystnego rozporządzenia mieniem Spółki Restrukturyzacji Kopalń S.A. z siedzibą w Bytomiu z tytułu zapłaty za wykonanie okrywy zabezpieczającej składowisko odpadów po uprzednim wprowadzeniu w błąd co do składu chemicznego materiałów, których użycie może zagrozić życiu i zdrowiu człowieka, a także powodować inne zagrożenie w tym jakości wody, powietrza, powierzchni ziemi albo zniszczenia w świecie roślinnym i zwierzęcym, to jest przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. oraz z art. 183 § 1 k.k. przy zast. art. 11 § 2 k.k – przekazuje Rzecznik Prasowy Prokuratury Okręgowej w Gliwicach, Agnieszka Bukowska.

Postępowanie w sprawie zostało umorzone 24 lipca tego roku z uwagi na brak danych uzasadniających fakt popełnienia przestępstwa. Decyzja nie jest prawomocna.

Wyjaśnienia Spółki Restrukturyzacji Kopalń

Tuż po ujawnieniu przekroczeń w zakresie metali ciężkich w wynikach badań wykonanych na hałdzie Pokój, postanowiliśmy zwrócić się do Spółki Restrukturyzacji Kopalń z kilkoma pytaniami dotyczącymi wykrytych nieprawidłowości.

Na początek zapytaliśmy o badania, których wykonanie zleciła Spółka Restrukturyzacji Kopalń przed rozpoczęciem prac rekultywacyjnych.

-Jako że fragment hałdy Pokój I (obszar A) był objęty w 2020 roku doraźnymi pracami naprawczymi, SRK podczas zawierania umowy na rekultywację tego terenu (25 maja 2024 r.) zobowiązała Wykonawcę do przeprowadzenia analizy gruntu tejże okrywy uszczelniającej. To właśnie te badania wykazały obecność tam wspomnianych wcześniej metali ciężkich. Otóż pierwszy raport akredytowanego laboratorium Eurofins OBiKŚ Polska Sp. z o.o. dot. okrywy uszczelniającej na Pokoju I był 29 października 2024 roku. Ekspertyza ta potwierdziła występowanie metali ciężkich w nawiezionym materiale. Wcześniej badania wykazujące obecność metali ciężki dostarczył Wykonawca prac rekultywacyjnych (zgodnie z zawartą w maju 2024 roku umową). W listopadzie 2024 roku SRK ponownie zleciła akredytowanemu laboratorium Eurofins OBiKŚ Polska Sp. z o.o. badanie gruntu hałdy w części Pokój II. Ekspertyzę otrzymaliśmy 16 grudnia i nie wykazała ona przekroczeń obowiązujących norm. Ponadto w kwietniu 2025 roku WIOŚ w Katowicach przeprowadził 3 kontrole w związku z interwencjami SRK, kierowanymi do organu (na podstawie zawiadomienia złożonego przez Spółkę 5 miesięcy wcześniej). Co istotne Spółka, nie czekając na rozstrzygnięcie organów ścigania, zwróciła się w maju 2025 roku do Prokuratury Rejonowej w Rudzie Śląskiej o wyrażenie zgody na podjęcie działań związanych m.in. z utylizacją wskazanej okrywy na obszarze A, na co zgodę uzyskano 11 czerwca. Niezwłocznie przystąpiono do przygotowania postępowania przetargowego na opracowanie projektu rekultywacji tego fragmentu. – mówi rzecznik prasowy Spółki Restrukturyzacji Kopalń, Mariusz Tomalik.

Dodaje, że obszar hałdy Pokój II związany był z działalnością kopalni Pokój – zgodnie z opiniami naukowców, nie jest to miejsce, w którym powinno się spodziewać metali ciężkich, co wynika z budowy geologicznej Śląska – było to miejsce składowania nadmiaru węgla lub gromadzenia skał towarzyszących pokładom węgla. Nie występowały więc przesłanki, ani nie ma żadnego wymogu prawnego zobowiązującego SRK do wykonywania badań gruntu.

Następnie postanowiliśmy dopytać o to, czy Spółka już w 2024 roku poinformowała Urząd Miasta Ruda Śląska o wynikach badań, w których to po raz pierwszy ujawniono obecność metali ciężkich w hałdzie. Mariusz Tomalik potwierdza informacje, które znalazły się również w mediach społecznościowych SRK.

-Obecność metali ciężkich w części hałdy Pokój I była znana władzom miasta Ruda Śląska jeszcze w 2024 roku. Informacja ta znajdowała się w przedłożonym przez Spółkę do magistratu 23 grudnia 2024 roku projekcie robót, liczącym blisko 70 stron. Jeszcze tego samego dnia wiceprezydent Rudy Śląskiej Jacek Morek skierował do SRK pismo, gdzie informuje o przyjęciu – bez uwag – złożonej dokumentacji. Projekt zawierał m.in. informację o przeprowadzonej analizie chemicznej gruntu w tzw. obszarze A hałdy Pokój I, wykazującej wielokrotne przekroczenia stężeń metali ciężkich: arsenu, kadmu i ołowiu. Badania te zleciła SRK jeszcze na etapie zawierania umowy na rekultywację z Wykonawcą, w maju 2024 roku – mówi Mariusz Tomalik.

W naszych pytaniach pojawiła się również kwestia decyzji rekultywacyjnej oraz jej warunków. Rzecznik SRK wyjaśnia, że technologia robót rekultywacyjnych była szczegółowo opisana w przedłożonych miastu dokumentach projektowych. Dodaje, że opisano w nich również wszelkie niedogodności, które mogły wystąpić podczas dokonywania prac, w tym zadymienie i emisję gazów. Urząd Miasta nie wniósł żadnych uwag do wniesionych dokumentów.

-Przedłożenie projektów rekultywacji do Urzędu Miasta Ruda Śląska było obowiązkiem Spółki wynikającym z nałożonej na nią Decyzji rekultywacyjnej nr 2/2024 wydanej przez Prezydenta Miasta Ruda Śląska. Zatwierdzenie całej dokumentacji przez samorząd stanowiło też podstawę do uzyskania przez SRK dofinansowania z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Dokumentację w tej sprawie weryfikował również Wyższy Urząd Górniczy. – mówi rzecznik SRK, Mariusz Tomalik – Metodę rekultywacji wskazali w dokumentacji projektowej eksperci, mając na względzie możliwie najszybszą, a przede wszystkim najskuteczniejszą technologię prac. To rekultywacja „szyta na miarę”, która uwzględnia fakt, że hałda znajduje się z ścisłym centrum miasta – dodaje.

Postanowiliśmy również dopytać o badania pyłu – skoro SRK miało świadomość obecności metali ciężkich w hałdzie, czy badano skład chemiczny pyłu powstającego podczas prowadzonych prac pod kątem obecności tych substancji?

-Istotnym jest, że w 2024 roku SRK miała świadomość obecności metali ciężkich wyłącznie na tzw. obszarze A, stanowiącym niewielką część hałdy Pokój I. Na tej postawie obszar A został wykluczony z zakresu prac, m.in. z uwagi na trwające wówczas postępowanie prokuratorskie.

Rzecznik SRK dodaje, że przepisy nie nakładają na spółkę obowiązku wykonywania badań powietrza w toku prac rekultywacyjnych. Mimo to SRK zobowiązało wykonawcę prac na hałdzie Pokój II do wykonywania cyklicznych pomiarów powietrza. Próbki były dostarczane do Zespołu Badawczego Laboratorium Chemicznego w Centralnej Stacji Ratownictwa Górniczego w Bytomiu.

-Z wykonanych badań wynikało, że w czasie prowadzonej rekultywacji nie były przekroczone normy gazów szkodliwych. Informacje te przekazano również podczas posiedzenia Komisji Ochrony Środowiska Miasta Ruda Śląska. Dodatkowo SRK kierując się dobrem mieszkańców samodzielnie, od 31 stycznia 2025 roku prowadzi codzienne badanie stężeń gazów w rejonie hałdy. Pomiary wykonywane są w 14 lokalizacjach (wcześniej w 12). Wyniki publikowane są w formie tygodniowych raportów, które Spółka upublicznia na swojej stronie internetowej. Pomiary te nadal są wykonywane.

Obecne wyniki badań

Postanowiliśmy również dopytać o procedurę postępowania po otrzymaniu wyników badań od Instytutu Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach. Spółka przedstawiła nam również kalendarium postępowania od momentu poznania wyników badań z 2024 roku, które po raz pierwszy wykazały obecność metali ciężkich na terenie hałdy.

-Spółka Restrukturyzacji Kopalń tuż po otrzymaniu pierwszych wyników grunt, złożyła 4 listopada 2024 roku zgłoszenie o podejrzeniu naruszenia przepisów ochrony środowiska do Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Katowicach, jednocześnie do wiadomości Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach. Z kolei 15 listopada Spółka złożyła zawiadomienie do Prokuratury. Z kolei niezwłocznie po uzyskaniu opracowania wyników badań wykonanych przez akredytowaną jednostkę – Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych w Katowicach Spółka poinformowała o sytuacji Wojewodę Śląskiego. Pełne opracowanie przesłano również 21 sierpnia 2026 roku do władz Rudy Śląskiej.

Jak dodaje rzecznik SRK, spółka wezwała wykonawcę okrywy uszczelniającej na tzw. obszarze A hałdy Pokój I, czyli prac zrealizowanych w 2020 roku, do pokrycia kosztów naprawienia szkody. 4 sierpnia tego roku złożyła również zażalenie na postanowienie Prokuratury Rejonowej w Rudzie Śląskiej o umorzeniu śledztwa, rozpoczętego na podstawie zawiadomienia złożonego przez SRK w listopadzie 2024 roku.

Odpowiedź Urzędu Miasta

O udzielenie odpowiedzi na kilka pytań poprosiliśmy również Urząd Miasta w Rudzie Śląskiej. Na samym początku chcieliśmy rozjaśnić kwestię wiedzy rudzkiego magistratu na temat wyników badań z 2024 roku, które już wskazywały na obecność metali ciężkich w hałdzie Pokój.

-W 2024 roku miasto otrzymało jedynie opracowanie pn. „Zabezpieczenie przeciwpożarowe terenów składowania odpadów pogórniczych w SRK S.A. Oddział KWK „Pokój I–Pokój II” Ruch Pokój I” na działce nr 2704/234 oraz terenach sąsiednich, przygotowane przez Fundację Nauka i Tradycje Górnicze. W praktyce stanowiło ono projekt robót. W opracowaniu wskazano, w dwóch zdaniach, że wykonawca zlecił przeprowadzenie analiz chemicznych gruntu w strefie A, które wskazują, że stężenia metali ciężkich – ołowiu, kadmu i arsenu – przekraczały dopuszczalne wartości, co zostało zgłoszone przez SRK prokuraturze. Należy podkreślić, że prowadzone działania gaśnicze oraz związane z nimi zadymienie dotyczyły wyłącznie strefy B zgodnie z tą dokumentacją. Strefa A nie była objęta pracami gaśniczymi. Samych wyników badań przeprowadzonych w 2024 roku na strefie A miastu jednak nie udostępniono – przekazuje Agnieszka Piekorz-Hałczyńska, rzecznik UM Ruda Śląska.

Zapytaliśmy również o to, czy miasto konsultowało z Sanepidem bądź innymi organami wpływ wielomiesięcznego zapylenia w okolicach hałdy Pokój na zdrowie mieszkańców. W szczególności, że w swoich mediach przekazywało, że prace na hałdzie nie zagrażają zdrowiu Rudzian.

-Tak. Miasto reagowało na występujące zapylenie i podejmowało konkretne działania mające na celu ocenę jakości powietrza. To właśnie Miasto wnioskowało do WIOŚ o przeprowadzenie pomiarów z wykorzystaniem ambulansu pomiarowego w związku z dużym zapyleniem występującym podczas prac związanych z gaszeniem hałdy w marcu 2025 roku oraz kwietniu 2026 roku. Prowadzone były również badania opadu pyłu.

Rzeczniczka dodaje, że 2 tygodnie temu Urząd Miasta otrzymał od WIOŚ wyniki badań powietrza, jednak urząd zwrócił się do organu z prośbą o ich szczegółową analizę i konkretne wnioski. W rejonie hałdy zamontowano również 3 dodatkowe czujniki w ramach miejskiego systemu monitoringu jakości powietrza – prowadzą pomiary stężeń pyłów PM10 i PM2,5.

-Trzeba jednak bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie. Miasto zawsze reagowało na obserwowane zapylenie i wielokrotnie zwracało się do SRK o wcześniejsze przekazywanie informacji o planowanych pracach i dniach, w których należało spodziewać się wzmożonego pylenia. Chodziło o to, aby z odpowiednim wyprzedzeniem informować mieszkańców o konieczności ograniczenia aktywności na zewnątrz oraz zamykania okien.

Co dalej? Zawiadomienie do prokuratury, dogaszanie hałdy

Poprosiliśmy władze miasta Ruda Śląska o doprecyzowanie, czego dokładnie dotyczy złożone zawiadomienie do prokuratury. Jak wyjaśnia rzeczniczka rudzkiego magistratu, miasto złożyło do prokuratury zawiadomienie o potrzebie dokonania oceny prawno-karnej sytuacji związanej z wykonaniem w 2020 roku okrywy na części A hałdy, z wykorzystaniem materiału lub odpadu, w którym, jak wynika z badań, stwierdzono ponad standardową obecność metali ciężkich, a także z występowaniem tych związków na terenie objętym badaniami zleconymi przez SRK.

-Postępowanie dotyczące obszaru A prowadzone przez Prokuraturę po zawiadomieniu przez SRK zostało w 2026 roku umorzone, wobec którego spółka złożyła zażalenie. W ocenie Miasta nie oznacza to jednak, że sprawa została w sposób wystarczający wyjaśniona. W świetle wyników badań IETU, które wskazują na obecność zanieczyszczeń, konieczne jest wyjaśnienie, w jakich okolicznościach doszło do nielegalnego wykorzystania zanieczyszczonego materiału na hałdzie, kto za to odpowiada oraz czy wszystkie okoliczności sprawy zostały właściwie zbadane.

Agnieszka Piekorz-Hałczyńska wskazuje, że miasto oczekuje pełnego wyjaśnienia sprawy również z punktu widzenia odpowiedzialności za usunięcie skutków zanieczyszczenia.

Pytamy – co teraz? Co dalej z hałdą? Jak miasto zamierza chronić mieszkańców?

-Po otrzymaniu wyników badań oraz informacji przekazanych przez SRK Miasto podjęło konkretne działania. W pierwszej kolejności wskazaliśmy na konieczność zgłoszenia stwierdzonego zanieczyszczenia metalami ciężkimi do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska oraz opracowania planu remediacji. Chodzi o to, aby zanieczyszczenia znajdujące się na hałdzie zostały odpowiednio zabezpieczone i usunięte w sposób, który ograniczy ich wpływ na środowisko i mieszkańców. Wystąpiliśmy również do Wojewody Śląskiego, ale także i Prokuratury, domagając się wyjaśnienia wszystkich okoliczności tej sprawy.

Jak dodaje rzeczniczka UM Ruda Śląska, władze miasta zwróciły się również do SRK o wykonanie badań gruntu na terenach ogródków działkowych oraz w rejonie garaży, znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie hałdy. W odpowiedzi spółka poinformowała, że nie widzi podstaw do przeprowadzenia badań gruntu ogródków. 5 października natomiast Miasto otrzymało do wiadomości pismo Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska skierowane do SRK, w którym RDOŚ uznaje za zasadne, aby spółka „przeprowadziła kompleksowe badania oraz sporządziła ekspertyzę dotyczącą potencjalnego oddziaływania przedmiotowej hałdy na tereny przyległe, w szczególności na tereny Rodzinnych Ogródków Działkowych”. Działkowcy i właściciele garaży mają otrzymać pisma – miasto będzie rekomendować, aby do czasu uzyskania pełniejszych informacji powstrzymać się od spożywania owoców i warzyw uprawianych bezpośrednio w gruncie na terenie ogródków. Użytkownicy garaży będą proszeni o przebywanie w nich jak najmniej.

-Jeżeli chodzi o dalsze działania związane z obszarem A, czekamy na dokumentację projektową dotyczącą sposobu prowadzenia prac oraz propozycje przedstawione przez SRK dot. sposobu gaszenia i zabezpieczenia obszaru A. Miasto nie będzie wskazywać technologii gaszenia – od tego są eksperci – ale będziemy oczekiwać, że przy wyborze rozwiązania zostaną uwzględnione wyniki najnowszych badań i obecność zanieczyszczeń, w tym metali ciężkich. Zależy nam przede wszystkim na tym, aby prowadzone prace były skuteczne, ale jednocześnie możliwie najmniej uciążliwe i bezpieczne dla mieszkańców.

Jaką metodą odbędzie się dogaszanie ostatniego fragmentu hałdy? Co ujawnią wyniki badań gleby ogródków działkowych? Pozostaje nam czekać na kolejne informacje w sprawie hałdy Pokój.