184. rocznica urodzin Joanny Schaffgotsch. „Śląski Kopciuszek” łączy Rudę Śląską i Grodków

29 kwietnia przypada 184. rocznica urodzin Joanny Schaffgotsch z domu Gryzik, jednej z najbardziej niezwykłych postaci w historii Górnego Śląska. Urodzona w ubogiej rodzinie dziewczynka została spadkobierczynią ogromnego majątku Karola Goduli, a później przedsiębiorczą właścicielką, fundatorką i patronką wielu lokalnych inicjatyw. Dziś jej postać ponownie łączy Rudę Śląską i Grodków, które podpiszą umowę partnerstwa.

Trudno nie odnieść wrażenia, że życie Joanny Schaffgotsch to gotowy scenariusz na film. Jest w nim bieda, wielki przemysł, ogromny majątek, rodzinne napięcia, arystokratyczne salony, pałace i działalność społeczna, która do dziś zostawiła ślady w wielu miejscach Górnego Śląska.

Joanna Gryzik urodziła się 29 kwietnia 1842 roku w Porembie, czyli na terenie dzisiejszego Zabrza. Pochodziła z ubogiej śląskiej rodziny. Jej ojciec, Johann Gryzik, pracował w hucie cynku należącej do Karola Goduli, jednego z najbogatszych i najbardziej wpływowych przemysłowców swoich czasów. Po śmierci ojca rodzina znalazła się w bardzo trudnej sytuacji, a mała Joanna trafiła pod opiekę Emilii Lukas, gospodyni w domu Goduli.

Tak rozpoczął się jeden z najbardziej niezwykłych rozdziałów w historii regionu.

Od biednej dziewczynki do dziedziczki fortuny Karola Goduli

Karol Godula uchodził za człowieka surowego, zamkniętego w sobie i całkowicie oddanego pracy. Był postacią budzącą respekt, a jego majątek należał do największych na Górnym Śląsku. Właśnie dlatego decyzja, którą podjął pod koniec życia, wywołała ogromne poruszenie.

Po śmierci Goduli w 1848 roku okazało się, że główną spadkobierczynią jego fortuny została zaledwie sześcioletnia Joanna. Dziewczynka odziedziczyła kopalnie, huty, majątki ziemskie oraz dobra związane m.in. z Szombierkami, Orzegowem, Bobrkiem, Bujakowem, Chudowem i Paniówkami. Był to majątek, który mógł zmienić nie tylko jej życie, ale również przyszłość całych lokalnych społeczności.

Testament przemysłowca wzbudził sensację. Krewni Goduli próbowali podważać jego decyzję, a wokół Joanny szybko zaczęły narastać plotki i emocje. To właśnie wtedy zaczęto mówić o niej jako o „Śląskim Kopciuszku” – dziewczynce z nizin społecznych, która nagle znalazła się w świecie wielkich pieniędzy, wpływów i arystokratycznych ambicji.

Dla bezpieczeństwa i edukacji Joanny ważną rolę odegrał Maksymilian Scheffler, prawnik, przyjaciel Goduli i wykonawca testamentu. To on czuwał nad majątkiem oraz dalszym kształceniem dziewczynki. Joanna uczyła się m.in. we Wrocławiu, gdzie przygotowywano ją do roli, której nikt wcześniej nie mógł się po niej spodziewać.

Małżeństwo, pałac w Kopicach i przemysłowe imperium

W 1858 roku Joanna została nobilitowana i otrzymała nazwisko Gryzik von Schomberg-Godulla. W tym samym roku poślubiła hrabiego Hansa Ulricha Schaffgotscha. Ślub odbył się w Bytomiu, a małżeństwo zapoczątkowało górnośląską linię rodu Schaffgotschów.

Choć ich pochodzenie było zupełnie różne, ten związek okazał się ważny zarówno dla historii rodziny, jak i dla dziejów przemysłowego Śląska. Hans Ulrich wniósł arystokratyczne nazwisko i pozycję społeczną, Joanna ogromny majątek, energię i zdolność zarządzania. Po ślubie małżonkowie związali się m.in. z pałacem w Kopicach, który stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych rezydencji rodu.

Joanna nie była jednak jedynie właścicielką odziedziczonych dóbr. Gdy uzyskała pełnoletność i mogła samodzielnie dysponować majątkiem, skutecznie go rozwijała. W dobrach Schaffgotschów znajdowały się kopalnie węgla, zakłady cynkowe, koksownie, majątki ziemskie i osiedla robotnicze. Z czasem rodzinne przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółkę Gräflich Schaffgotsche Werke, której kapitał liczono w dziesiątkach milionów marek.

To właśnie ten etap życia Joanny pokazuje, że określenie „Śląski Kopciuszek” nie oddaje całej prawdy o jej biografii. Nie była wyłącznie bohaterką niezwykłego zrządzenia losu. Była również kobietą, która potrafiła wykorzystać otrzymaną szansę, pomnożyć majątek i zbudować pozycję w świecie zdominowanym przez mężczyzn.

Dziedzictwo Joanny Schaffgotsch w Rudzie Śląskiej i regionie

Działalność Joanny i Hansa Ulricha Schaffgotschów nie ograniczała się do przemysłu. Rodzina wspierała budowę kościołów, szkół, ochronek, szpitali, przytułków i osiedli robotniczych. Ich nazwisko pojawia się przy wielu miejscach ważnych dla historii Rudy Śląskiej, Bytomia, Katowic, Mikołowa, Kopic czy Wrocławia.

W Rudzie Śląskiej szczególnie istotne są związki z Godulą, Orzegowem i Chebziem. To tutaj do dziś można wskazywać ślady działalności fundacyjnej i społecznej Schaffgotschów. Wśród obiektów związanych z ich wsparciem wymienia się m.in. kościół Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Goduli, kościół św. Michała Archanioła w Orzegowie, szpital św. Joanny w Goduli, szkoły, klasztor elżbietanek oraz osiedla robotnicze.

Joanna Schaffgotsch zmarła 21 czerwca 1910 roku w Kopicach. Została pochowana w rodzinnym mauzoleum. Powojenne losy miejsca spoczynku rodu były dramatyczne, a grobowce przez lata pozostawały symbolem zniszczenia i zaniedbania. W ostatnich latach szczątki Joanny i jej rodziny zostały ponownie złożone w odrestaurowanym kopickim mauzoleum, co miało wymiar nie tylko historyczny, ale również symboliczny – przywrócenia pamięci o osobach ważnych dla dziejów Śląska.

Ruda Śląska i Grodków podpiszą umowę partnerstwa

Do rocznicy urodzin Joanny Schaffgotsch odniósł się prezydent Rudy Śląskiej Michał Pierończyk. Jak podkreślił, jej historia to opowieść o osobistym sukcesie, pomnożeniu powierzonego majątku i odpowiedzialności za rozwój przemysłowego Śląska. Zwrócił też uwagę, że postać Joanny łączy Rudę Śląską z Grodkowem.

To właśnie w gminie Grodków znajdują się Kopice, a więc miejsce szczególnie związane z Joanną i rodem Schaffgotschów. Dlatego 30 kwietnia w Urzędzie Miejskim w Grodkowie ma zostać podpisana umowa partnerstwa pomiędzy obiema gminami. Porozumienie ma dotyczyć współpracy w obszarach kultury, edukacji, gospodarki oraz ochrony dziedzictwa.

„Jestem przekonany, że to partnerstwo stanie się początkiem trwałej i owocnej współpracy, która – podobnie jak historia Joanny – pokaże, jak wiele można osiągnąć dzięki angażującemu wiele osób, podmiotów i organizacji działaniu, opartemu na dobrym i efektywnym wykorzystaniu własnych zasobów” – napisał Michał Pierończyk.

W ramach wizyty przedstawiciele Rudy Śląskiej odwiedzą również pałac w Kopicach. To miejsce, choć dziś naznaczone trudną historią i stratą dawnego blasku, nadal pozostaje jednym z najważniejszych symboli opowieści o Joannie Schaffgotsch.